Giải mã cảnh đêm ở núi Võ Đang: sóc bay đỏ–trắng, dược liệu cổ và hiểu lầm bảo tồn

Một khoảnh khắc ban đêm hút chú ý trên mạng xã hội

Một video ghi lại cuộc tuần tra đêm tại di tích Nam Nham Cung (núi Võ Đang) đã lan truyền mạnh sau khi người quản lý hiện trường, Mẫn Gia Hội (Weibo: Võ Đang A Ngưu), xuất hiện trong cảnh tương tác với một con thú nhỏ. Hình ảnh anh đưa quả bàn đào, rồi con vật tiến đến nhận ăn, gây tò mò và tranh luận rộng rãi trên diễn đàn trực tuyến.

Nhận diện: đây là loài nào?

Dựa trên các đặc điểm quan sát được trong video và ảnh, chuyên gia phân loại sinh vật xác định cá thể thuộc về sóc bay đỏ trắng (Petaurista alborufus). Những dấu hiệu đáng chú ý gồm khuôn mặt sáng màu, viền mắt đỏ, lớp lông lưng nâu đỏ tương phản với mảng trắng ở cổ và nách, cùng màng da nối giữa các chi — đặc điểm giúp chúng lượn từ thân cây này sang cây khác.

Quan sát hành vi — tiếp cận con người để nhận thức ăn, ngửi và giữ quả bằng hai chi trước — cũng phù hợp với hành vi ăn quả, tìm kiếm thức ăn của nhóm động vật này hơn là bất kỳ loài khác có ngoại hình tương tự.

Hiểu đúng về tình trạng bảo vệ

Sau khi video lan truyền, một số luồng bình luận cho rằng đây là loài bị đưa vào danh mục bảo tồn cấp 2 ở Trung Quốc. Tuy nhiên, dữ liệu tra cứu danh mục bảo vệ động vật hoang dã cho thấy sự nhầm lẫn này. Sóc bay đỏ trắng không thuộc nhóm bảo vệ cấp 1 hay cấp 2; từ ngày 1/8/2000, loài này được xếp vào nhóm động vật hoang dã trên cạn có giá trị sinh thái, khoa học và xã hội quan trọng — thường gọi tắt là danh mục “ba hữu”.

Vì vậy, các luận bàn về mức độ pháp lý khi tiếp xúc cần dựa vào quy định cụ thể, thay vì dựa trên thông tin lan truyền thiếu kiểm chứng.

Khi con người cho ăn: hành vi, rủi ro và cân nhắc

Trong video, Mẫn chỉ cho con vật ăn một cách thỉnh thoảng—không biến việc cho ăn thành thói quen thường xuyên. Theo quan sát được đưa ra, hành động ở mức độ hiếm hoi có thể hạn chế việc làm thay đổi tập tính tự tìm thức ăn của động vật. Đây là điểm quan trọng: tương tác với động vật hoang dã cần cân nhắc để không can thiệp kéo dài vào hành vi tự nhiên của chúng.

Liên hệ văn hóa và dược liệu cổ truyền

Sự xuất hiện của sóc bay trong bối cảnh cung cấp quả đã gợi liên tưởng đến các truyền thuyết dân gian như “hàn hiệu điểu”—một hình tượng từng xuất hiện trong thư tịch cổ. Tuy nhiên, nghiên cứu đối chiếu các bản thảo cho thấy khái niệm này không mô tả một loài chim mà gợi tới một loại sóc bay cụ thể: sóc bay răng phức tạp (Trogopterus xanthipes), phân bố chủ yếu ở khu vực Ngũ Đài Sơn và dãy Thái Hành, tỉnh Sơn Tây.

Từ lâu trong y học cổ truyền, chất thải của một số sóc bay được gọi là “ngũ linh chi” và được ứng dụng làm dược liệu. Tài liệu y dược cổ mô tả ngũ linh chi có hai dạng: linh chi mễ (hạt phân khô rời) và linh chi khối (khối phân hòa lẫn nước tiểu tự khô, thường nằm trong kẽ đá, hang động). Trong y học cổ, vị thuốc này được ghi nhận có vị mặn ngọt, tính ấm, với công năng hoạt huyết, hóa ứ, giảm đau; các ứng dụng truyền thống bao gồm điều trị ứ trệ kinh nguyệt, đau bụng sau sinh và bầm tím do chấn thương, thậm chí có ghi chép kết hợp cùng vị bồ hoàng để sơ cứu vết thương do rắn cắn.

Cần lưu ý: theo quy chuẩn dược điển, ngũ linh chi nguyên liệu chuẩn phải lấy từ phân và nước tiểu của sóc bay răng phức tạp. Tuy nhiên, tư liệu lịch sử cũng ghi nhận rằng trong một số thời kỳ và khu vực, chất thải từ các loài sóc bay khác, kể cả sóc bay đỏ trắng và một số phân loài, từng được khai thác để bào chế dược liệu.

Từ thu gom hoang dã tới nuôi nhân tạo: kinh tế của ngũ linh chi

Vì hiệu suất thu lượm từ tự nhiên thấp và để giảm áp lực lên quần thể hoang dã, mô hình nuôi nhân tạo sóc bay răng phức tạp nhằm thu hoạch ngũ linh chi đã và đang được triển khai ở một số vùng. Tài liệu báo cáo thị trường tại khu vực Thương Lạc cho thấy mức giá cho một con sóc bay giống có thể đạt khoảng 800 nhân dân tệ (xấp xỉ 3,1 triệu đồng), trong khi ngũ linh chi khô khi tiêu thụ thương mại được thu mua ở mức khoảng 150 nhân dân tệ/kg (hơn 580 nghìn đồng theo tham chiếu trong nguồn tin).

Những con số này cho thấy một chuỗi giá trị kinh tế liên quan đến nguồn dược liệu truyền thống, đồng thời đặt ra câu hỏi cân bằng giữa khai thác, nuôi nhân tạo và bảo tồn.

Ghi nhớ khi gặp động vật hoang dã

Các hình ảnh thân thiện có thể khiến người xem cảm thấy ấm áp, nhưng chúng cũng nhắc ta về ranh giới cần giữ giữa con người và động vật hoang dã: tránh can thiệp thường xuyên vào hành vi tìm thức ăn, tôn trọng quy định tại khu di tích và dựa vào thông tin chính thức khi xác định tình trạng bảo tồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Sóc bay đỏ trắng có nằm trong danh sách bảo tồn cấp 2 không?
Không — theo dữ liệu danh mục bảo vệ, loài này không thuộc cấp 1 hay cấp 2; từ 1/8/2000 nó được xem là động vật hoang dã trên cạn có giá trị sinh thái, khoa học và xã hội (danh mục “ba hữu”).

2. Ngũ linh chi phải lấy từ loài nào?
Theo dược điển, ngũ linh chi chính phẩm phải thu từ phân và nước tiểu của sóc bay răng phức tạp (Trogopterus xanthipes), tuy nhiên trong lịch sử có tư liệu ghi nhận việc sử dụng chất thải từ một số loài sóc bay khác.

3. Người quản lý có được phép cho động vật hoang dã ăn không?
Trong trường hợp ghi hình, việc cho ăn chỉ diễn ra thỉnh thoảng; hành động ở tần suất thấp được mô tả là phù hợp hơn so với cho ăn thường xuyên để tránh làm biến đổi thói quen tìm thức ăn của động vật.

4. Liên tưởng tới “hàn hiệu điểu” có chính xác không?
Khái niệm cổ văn về “hàn hiệu điểu” không phải mô tả một loài chim; nghiên cứu đối chiếu cho thấy nó liên quan tới loài sóc bay răng phức tạp, khác với sóc bay đỏ trắng xuất hiện trong video.

Kết luận

Khoảnh khắc giản dị trên mỏm đá Võ Đang đã kết hợp yếu tố sinh học, văn hóa và kinh tế: từ việc xác định loài, rà soát tình trạng bảo vệ, tới mạch liên hệ với dược liệu cổ truyền và mô hình nuôi nhân tạo. Khi tiếp cận những hình ảnh như vậy trên mạng xã hội, điều quan trọng là dựa vào dữ liệu xác thực và thận trọng trong tương tác với tự nhiên.

Để tiếp tục khám phá câu chuyện liên quan tới xung đột giữa hai chủng loài giả tưởng và văn hóa săn bắt làm nên bối cảnh của chúng, bạn có thể đọc thêm bài viết khám phá nguồn cơn xung đột Predator–Xenomorph qua nghi thức săn và văn hóa Yautja để hiểu sâu hơn về cách nghi thức săn ảnh hưởng tới quan hệ giữa hai loài.

Nếu bạn quan tâm tới các chuyển dịch trong ngành công nghệ và thương vụ tái cơ cấu doanh nghiệp, phần phân tích về quá trình GoPro chuyển giao phần lớn cổ phần và bước ngoặt thành nhà cung cấp quang học có thể mang lại góc nhìn bổ sung; tham khảo bài câu chuyện GoPro từ camera hành trình đến nhà cung cấp linh kiện quang học để nắm chuỗi nguyên nhân và hậu quả chiến lược.

Và để đánh giá rủi ro khi lựa chọn phương tiện di chuyển thay vì dựa vào cảm giác an toàn, bài so sánh giữa lái xe và đi máy bay sẽ cung cấp số liệu và phân tích hữu ích: so sánh rủi ro thực tế giữa lái xe và hàng không.