Giải mã nghịch lý loài người: sáng tạo vĩ đại nhưng cũng sinh ra bạo lực tập thể

Con người là một sinh vật chứa đựng nghịch lý: khả năng dựng nên nền văn minh phức tạp, sáng tạo công nghệ và xây dựng văn hóa, nhưng đồng thời cũng sản sinh ra bạo lực có tổ chức ở quy mô lớn. Hiểu tại sao tiến hóa lại tạo ra thực thể vừa hợp tác vừa xung đột là một trong những câu hỏi khó nhất mà khoa học vẫn đang dò tìm.

Cuộc hành trình lý giải nguồn gốc hành vi người không phải chỉ là mảng kiến thức của sinh học thuần túy; nó đắt giá bởi vì liên quan tới triết học, nhân học, tâm lý học và cả những bằng chứng lịch sử về cách xã hội vận hành. Từ những lập luận sớm của các triết gia đến các lý thuyết tiến hóa đương đại, các học giả đã đề xuất nhiều khung giải thích khác nhau, mỗi khung đem lại một mảnh nhìn bổ sung cho bức tranh phức tạp này.

Di chuyển từ câu hỏi triết học sang nền tảng tiến hóa

Những câu hỏi về bản chất con người từng là trọng tâm của triết học: ai là người đặt vấn đề về nhận thức, hành động hay hy vọng đều quay lại thắc mắc cơ bản về con người. Tuy nhiên, với sự xuất hiện của công trình nền tảng về tiến hóa, cuộc truy vấn đã dịch chuyển sang một khung lịch sử tự nhiên: bản chất và nguồn gốc hành vi cần được hiểu qua con đường tiến hóa của loài.

Trong bối cảnh đó, tác phẩm mang tính bước ngoặt của Charles Darwin đặt cơ sở cho nhiều nghiên cứu sau này, và tới cuối thế kỷ XX các nhà khoa học tiếp tục nhấn mạnh rằng thấu hiểu thân phận loài người là ngã rẽ lớn cho các ngành tự nhiên.

Một trong các hướng tiếp cận giải thích sự phát triển của hành vi xã hội con người là giả thuyết do Brian Hare và cộng sự đề xuất: theo đó, tiến hóa đã chọn lọc giảm bớt các phản ứng hung kích bộc phát. Những cá thể kiềm chế được sự hung hăng vô lý có lợi thế khi sống trong nhóm, vì hợp tác giúp sinh tồn.

Ý tưởng này cho thấy các đặc tính như khoan dung xã hội hay khả năng hợp tác có thể được gia tăng qua thế hệ bởi áp lực chọn lọc, dẫn tới một bộ hành vi xã hội khác biệt so với các loài linh trưởng khác.

Richard Wrangham đóng góp một phân tích quan trọng bằng cách tách bạo lực thành hai dạng: hung kích phản ứng—những cơn bộc phát giận dữ ngay tức khắc khi bị kích động—và hung kích chủ động—những hành vi bạo lực được chuẩn bị và có mục tiêu. Khi ngôn ngữ và khả năng hợp tác lớn lên, nhóm xã hội có thể trừng phạt các thành viên hung hãn, khiến hung kích phản ứng trở thành bất lợi tiến hóa.

Tuy nhiên, paradoxical point là chính các hành động trừng phạt, xử lý tập thể hay chiến tranh lại biểu hiện hung kích chủ động. Nói cách khác, một quy trình tiến hóa đã làm suy yếu bạo lực bộc phát nhưng đồng thời nuôi dưỡng khả năng phối hợp để thực hiện bạo lực có kế hoạch.

Ở một đầu mạch khác, Michael Tomasello luận rằng khả năng hướng chung sự chú ý và chia sẻ ý định—một dạng “chủ ý chia sẻ”—là nhân tố then chốt giúp con người xây dựng văn hóa. Khi nhiều cá thể có thể phối hợp ý định và mục tiêu, tri thức cùng kỹ năng được truyền đạt và tích lũy, mở đường cho công nghệ và tập tục phức tạp.

Khả năng này không chỉ giúp hợp tác trong công việc hàng ngày mà còn tạo điều kiện để hình thành các quy chuẩn xã hội phức tạp, làm nền tảng cho các thể chế và hình thức tổ chức lớn hơn.

Sarah Blaffer Hrdy nhấn mạnh phản ứng tiến hóa liên quan tới việc nuôi dưỡng trẻ: con người đòi hỏi lượng chăm sóc lớn từ một mạng lưới rộng—mẹ, cha, họ hàng và cộng đồng. Việc phụ thuộc quá trình lớn lên vào sự trợ giúp đa nguồn tạo ra áp lực chọn lọc khác biệt, khuyến khích độ nhạy cảm xã hội và khả năng thấu cảm.

Áp lực này, theo lập luận, góp phần định hình các khả năng tương tác xã hội sâu sắc, giúp trẻ phát triển những kỹ năng cần cho cộng đồng phức tạp hơn so với các loài khác.

Robert Boyd, Peter Richerson và Joseph Henrich phát triển khái niệm đồng tiến hóa gene–văn hóa, nhấn mạnh rằng con người truyền lại không chỉ gene mà còn tri thức, kỹ thuật và quy tắc xã hội. Khi các tập tục văn hóa thay đổi, chúng tạo ra môi trường sinh tồn mới; qua đó văn hóa trở thành một lực chọn có thể định hướng tiến hóa ở các thế hệ tiếp theo.

Khung này cho phép giải thích tại sao những khả năng học hỏi và truyền thông tin văn hóa lại rất mạnh ở người, cũng như cách các tập quán có thể làm thay đổi hành vi ở quy mô dân số.

Nhà sinh học Jeremy Griffith đưa ra một mô tả khác về nghịch lý nội tại: ông phân biệt giữa hai hệ thống định hướng hành vi—bản năng di truyền và trí tuệ có ý thức. Khi vỏ não phát triển mạnh mẽ, tổ tiên bắt đầu thử nghiệm những hành vi mới; thế nhưng những thử nghiệm này thường xung đột với các khuynh hướng bản năng, gây ra sự căng thẳng nội tâm.

Theo quan điểm này, rất nhiều phản ứng tiêu cực ở con người—từ giận dữ đến hành vi ích kỷ—là các cơ chế phòng vệ tâm lý trước sự bất an do xung đột giữa bản năng và ý thức. Griffith gợi ý rằng hiểu được nguyên nhân sâu xa này có thể giúp giảm bớt các phản ứng phòng vệ đó.

Ông Steve Stewart-Williams từng nêu điểm nghịch lý rằng con người hiểu rất nhiều về vũ trụ nhưng vẫn còn mơ hồ trước chính mình. Nhận xét này phản ánh thực tế: mặc dù đã có nhiều mô hình giải thích, giới khoa học chưa thống nhất được một câu trả lời toàn diện cho nguồn gốc các đặc tính vừa ấm áp vừa bạo tàn của loài người.

Mỗi giả thuyết—tự thuần hóa, phân loại bạo lực, trí tuệ xã hội, nuôi dạy hợp tác, đồng tiến hóa gene–văn hóa hay xung đột bản năng-ý thức—đều cung cấp những mảnh ghép quan trọng. Sự thách thức nằm ở việc ghép các mảnh này thành một bức tranh liên kết, có thể giải thích được cả năng lực hợp tác lẫn khuynh hướng tổ chức bạo lực.

Hiểu rõ hơn về nguồn gốc hành vi con người không chỉ là vấn đề học thuật. Nó tác động tới cách chúng ta thiết kế chính sách công, giáo dục và can thiệp xã hội để giảm xung đột và tăng cường hợp tác. Dù chưa có lời giải duy nhất, việc tiếp tục kết hợp dữ liệu từ nhân học, sinh học tiến hóa, tâm lý học và nghiên cứu văn hóa hứa hẹn làm sáng tỏ những cơ chế nền tảng hơn.

Với mỗi lý thuyết, điều quan trọng là nhận ra giới hạn và mối liên hệ giữa các yếu tố—vì có thể chính sự tương tác phức tạp giữa gene, môi trường xã hội và văn hóa đã tạo nên con người như ngày nay.

1. Vì sao con người lại vừa hợp tác vừa bạo lực?

Các nhà nghiên cứu cho rằng đó là kết quả của nhiều yếu tố tương tác: áp lực chọn lọc thúc đẩy hợp tác, song khả năng tổ chức và trừng phạt trong nhóm lại mở đường cho bạo lực có toan tính.

2. Giả thuyết tự thuần hóa nghĩa là gì?

Nó đề xuất rằng tiến hóa đã loại bỏ phần nào những phản ứng hung hăng bộc phát, khuyến khích các đặc tính xã hội có lợi cho hợp tác trong nhóm.

3. Văn hóa có thể tác động tới tiến hóa như thế nào?

Theo lý thuyết đồng tiến hóa gene–văn hóa, tập tục và tri thức được truyền lại thay đổi môi trường sinh tồn, từ đó tạo lực chọn mới cho thế hệ sau.

Không có một đáp án duy nhất cho câu hỏi về bản chất nghịch lý của con người. Thay vào đó, nhiều giả thuyết bổ sung cho nhau, mỗi giả thuyết giải thích một khía cạnh của hiện tượng. Việc tiếp tục tích hợp bằng chứng liên ngành và thận trọng trong diễn giải sẽ đưa ta tiến gần hơn tới việc hiểu tại sao loài người vừa có thể sáng tạo vĩ đại vừa có thể thực hiện bạo lực tập thể.

Những khám phá tiếp theo, kết hợp dữ liệu từ khảo cổ, sinh học, tâm lý học và xã hội học, sẽ quyết định mức độ sâu sắc mà chúng ta có thể giải mã nghịch lý này.