Khởi Tố Hình Sự Đầu Tiên Về Phần Mềm Nhái Tại Việt Nam: Sự Thật Đằng Sau Vụ Án

Vào giữa tháng 6 vừa qua, Công an tỉnh Phú Thọ đã tiến hành khởi tố vụ án hình sự liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả theo quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự. Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Sông Lam, do bà Nguyễn Thị Thanh Huyền lãnh đạo, bị phát hiện đã cung cấp 81 máy tính được cài đặt Windows cùng Microsoft Office bằng phần mềm lậu. Cơ quan chức năng đã tổ chức khám xét khẩn cấp tại năm địa điểm ở Hà Nội và Phú Thọ, phát hiện thêm hơn 350 máy tính tại một trường học cũng có dấu hiệu vi phạm tương tự. Vụ án này được xem là vụ đầu tiên tại nước ta bị khởi tố vì lý do này.

Vụ việc này đã đặt ra nhiều câu hỏi cho các chủ cửa hàng máy tính về ranh giới giữa vi phạm hành chính và hình sự. Để làm rõ vấn đề này, phóng viên đã có buổi trao đổi với luật sư Chu Việt Tuấn Anh từ Công ty Luật Phúc Anh.

Các Ngưỡng Để Xử Lý Hình Sự

Theo quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự, một cá nhân có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đạt một trong ba ngưỡng sau: thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng, hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả từ 100 triệu đồng, hoặc giá trị của hàng hóa vi phạm từ 100 triệu đồng trở lên. Điều đáng lưu ý là giá trị bản quyền của phần mềm Windows và Office chính hãng thường dao động từ 4 đến 9 triệu đồng cho mỗi máy, trong khi chi phí thực tế mà thợ cài đặt thu được chỉ là vài trăm nghìn đồng mỗi máy. Do đó, vấn đề đặt ra là ngưỡng nào sẽ được áp dụng để khởi tố.

“Ba ngưỡng này dựa trên ba tiêu chí khác nhau và không thể gộp chung lại. Khoản thu lợi bất chính là số tiền thực tế mà bên lắp đặt hoặc cung cấp máy nhận được, trong khi thiệt hại của chủ thể quyền hoặc giá trị hàng hóa vi phạm được tính theo giá bán lẻ chính hãng của Windows và Office, không liên quan đến tiền công của bên vi phạm,” luật sư Chu Việt Tuấn Anh nhấn mạnh, trích dẫn nguyên tắc định giá theo Điều 95 Nghị định 65/2023/NĐ-CP.

“Ngay cả khi giá trị bản quyền máy tính chỉ khoảng 4 triệu đồng mỗi chiếc, nếu tổng tiền công mà họ thu được đạt từ 50 triệu đồng trở lên thì vẫn đủ yếu tố cấu thành tội hình sự,” ông Tuấn Anh cho biết thêm. Đối với một cửa hàng lắp đặt cho doanh nghiệp lớn, con số này không phải là khó khăn để đạt được.

Trách Nhiệm Của Doanh Nghiệp Khi Mua Máy Cài Sẵn Phần Mềm Lậu

Vấn đề tiếp theo được đặt ra từ vụ án ở Phú Thọ là trách nhiệm của các doanh nghiệp đã mua 81 máy tính. Luật sư Chu Việt Tuấn Anh lưu ý rằng hiện tại vụ án chỉ mới ở giai đoạn khởi tố và chưa có cáo trạng cụ thể, do đó chỉ có thể xem xét theo nguyên tắc chung.

“Nếu doanh nghiệp biết rõ rằng phần mềm là lậu, ví dụ như có thỏa thuận ngầm để mua với giá rẻ mà không kèm theo bản quyền, thì họ có thể bị coi là đồng phạm hoặc ít nhất cũng bị xử lý hành chính độc lập vì đã sử dụng bản sao vi phạm để khai thác thương mại. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp mua máy đồng bộ và tin tưởng vào nhà cung cấp mà không nhận thức được vấn đề này, việc truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ rất khó khăn do thiếu yếu tố cố ý mà Điều 225 yêu cầu,” luật sư phân tích.

Dù vậy, ông cũng cho biết rằng doanh nghiệp không biết vẫn có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP do hành vi sử dụng phần mềm không bản quyền, không phụ thuộc vào việc họ có biết hay không, và họ vẫn bị yêu cầu xóa bỏ bản sao vi phạm.

Khởi Tố Không Cần Đơn Tố Cáo Từ Microsoft

Vụ án ở Phú Thọ được Công an tỉnh chủ động phát hiện thông qua công tác nắm tình hình mà không cần đơn tố cáo của Microsoft. Luật sư Chu Việt Tuấn Anh cho biết đây không phải là trường hợp ngoại lệ mà là nguyên tắc chung trong tố tụng hình sự tại Việt Nam.

” Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự nêu rõ 9 tội danh mà cần phải có yêu cầu từ bị hại mới được khởi tố. Điều 225 không nằm trong danh sách đó, do vậy cơ quan điều tra có quyền khởi tố khi phát hiện vi phạm mà không cần sự chỉ định từ chủ sở hữu quyền,” ông nhấn mạnh. “Thực tế thì chủ sở hữu quyền như Microsoft thường được mời để cung cấp xác nhận bản quyền và giám định kỹ thuật nhằm làm căn cứ định lượng thiệt hại, nhưng đó chỉ là vai trò hỗ trợ chứng cứ chứ không phải điều kiện bắt buộc để khởi tố.”

Đây không phải lần đầu tiên Việt Nam tiến hành khởi tố hình sự về xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực công nghệ số. Vào năm 2021, Công an TP.HCM đã khởi tố một vụ án liên quan đến trang web phimmoi.net vì phát tán hàng nghìn bộ phim trái phép. Vào đầu năm 2024, Công an tỉnh Quảng Bình cũng đã khởi tố ba đối tượng đứng đầu hệ thống website phát phim lậu thu lợi khoảng 80 đến 100 triệu đồng mỗi tháng. Cùng năm đó, Tòa án nhân dân TP Hà Nội đã tuyên phạt Lê Hải Nam, người điều hành dịch vụ truyền hình lậu BestBuy IPTV, với 30 tháng tù treo.

Liệu Máy Tính Cài Phần Mềm Lậu Từ Trước Có Bị Hồi Tố?

Về vấn đề được nhiều người dùng cá nhân lo ngại rằng máy tính đã cài Windows lậu từ nhiều năm trước có bị xử phạt theo mức phạt mới hay không, luật sư Chu Việt Tuấn Anh khẳng định rằng pháp luật Việt Nam không hồi tố bất lợi.

“Nghị định 341/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15 tháng 2 năm 2026 chỉ áp dụng cho hành vi cài đặt, sao chép, phân phối xảy ra sau thời điểm đó. Hành vi cài đặt trước ngày này sẽ vẫn bị xử lý theo Nghị định 131/2013/NĐ-CP, trừ khi mức phạt cũ cao hơn thì sẽ áp dụng mức có lợi hơn cho người vi phạm,” ông Tuấn Anh cho biết. “Tuy nhiên, cần phân biệt giữa hành vi cài đặt, vốn chỉ xảy ra một lần, với hành vi tiếp tục sử dụng. Nếu sau ngày 15 tháng 2 năm 2026 phát sinh hành vi mới như tái kích hoạt, cập nhật, hoặc sao chép thêm bản sao để khai thác thương mại, những hành vi mới đó vẫn sẽ bị xử lý theo nghị định hiện hành.”

Bên cạnh đó, với các cửa hàng máy tính và kỹ thuật viên tự do vẫn thực hiện việc cài đặt phần mềm không bản quyền, vụ án tại Phú Thọ đã cho thấy rằng ranh giới giữa việc xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ phụ thuộc vào quy mô cài đặt và số tiền công tích lũy, chứ không chỉ vì mức độ công khai hay kín đáo của dịch vụ.